www.ekivolos.gr   

   http://ekivolosblog.wordpress.com

 

    ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ekivolos@gmail.com

                                  ekivolos_@hotmail.com

                                  ekivolos@ekivolos.gr

 

 

   

  Η ταυτότητά μας    ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ 

«Όποιος σκέπτεται σήμερα, σκέπτεται ελληνικά,

έστω κι αν δεν το υποπτεύεται.»

                                                                                                                 Jacqueline de Romilly

«Κάθε λαός είναι υπερήφανος για την πνευματική του κτήση. Αλλά η ελληνική φυλή στέκεται ψηλότερα από κάθε άλλη, διότι έχει τούτο το προσόν, να είναι η μητέρα παντός πολιτισμού.» 

                                                                                                                                                                     U.Wilamowitz

     

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου»

Παναγιώτης Στάμος

Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις

Εργαλεία

Φιλολόγων

Συνδέσεις

Εμείς και οι Αρχαίοι

Η Αθηναϊκή δημοκρατία

Αρχαία

Σπάρτη

ΣΧΕΤΙΚΗ

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

Θουκυδίδης

Το Αθηναϊκό πολίτευμα 

 

Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος και το "Άπειρον"

 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

            Η ζωή του

 

Ο Αναξίμανδρος γεννήθηκε στη Μίλητο το 610 π. Χ. περίπου και πέθανε λίγο μετά το 546 π. Χ. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, ήταν μαθητής του Θαλή και άμεσος συνεχιστής του έργου του. Για την ζωή του ξέρουμε πολύ λίγα. Σύμφωνα με τον Αιλιανό ηγήθηκε της αποστολής της Μίλητου στην ίδρυση αποικίας στην Απολλωνία, ενώ σύμφωνα με τον Κικέρωνα προειδοποίησε τους Σπαρτιάτες να εγκαταλείψουν προσωρινά την Σπάρτη προβλέποντας τον σεισμό που έγινε λίγο μετά καταστρέφοντας οικίες και ιερά. Γενικώς όλες οι πληροφορίες που αφορούν τον Αναξίμανδρο είναι δευτερογενείς, συνήθως από μεταγενέστερους σχολιαστές οι οποίοι όμως είχαν ανά χείρας το βιβλίο του, άρα οι πληροφορίες τους είναι κατά πάσα πιθανότητα έγκυρες, ειδικά αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι ταυτίζονται μεταξύ τους στο περιεχόμενο.

 

 

           Το έργο του

 

Το έργο του Αναξίμανδρου ήταν πολύπλευρο και σε πολλούς τομείς της επιστήμης, πολλών εκ των οποίων θεωρείται και ιδρυτής. Συγκεκριμένα είναι ο ιδρυτής της επιστήμης της γεωγραφίας, αφού ήταν αυτός ο οποίος δημιούργησε τον πρώτο χάρτη του Ελληνικού κόσμου. Θεωρείται από τους ιδρυτές της αστρονομίας καθώς δημιούργησε τον πρώτο χάρτη με τους αστερισμούς του ουράνιου στερεώματος, προσπάθησε να καταγράψει τις διαδοχικές θέσεις του ήλιου, ενώ εφηύρε το ηλιακό ρολόι το οποίο με μια κάθετη βελόνα κατέγραφε τον χρόνο σε συνάρτηση με την πορεία του ήλιου. Σύμφωνα με το κοσμολογικό σύστημα το οποίο κατασκεύασε ο Αναξίμανδρος και το οποίο κατέγραψε στο βιβλίο του "Περί φύσεως" (το οποίο φυσικά δεν έχει διασωθεί), στο κέντρο του σύμπαντος βρισκόταν η γη και αυτό γιατί ισαπέχει από όλα τα σημεία της ουράνιας περιφέρειας. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό η γη είχε σχήμα δίσκου, γύρω από τον οποίο κινούνταν τα άστρα και η σελήνη σε προδιαγεγραμμένες τροχιές. Αλλά και ως βιολόγος διετύπωσε την τολμηρή και καινοφανή θεωρία ότι ο άνθρωπος προήλθε από μια αργή εξελικτική διαδικασία, ενώ ο πρόγονος του ήταν το ψάρι.

 

  

        Η προέλευση της φύσης και τον όντων

 

Αναμφίβολα η φήμη του Αναξίμανδρου οφείλεται στο γεγονός ότι, ως τις μέρες μας έχει φτάσει αυτούσιέο να μικρό απόσπασμα του βιβλίου του, το οποίο περιγράφει με έναν ποιητικό -και εν πολλοίς ανεπανάληπτο - τρόπο, το πως δημιουργήθηκε ο κόσμος. Το απόσπασμα που σώζει ο δοξογράφος Σιμπλίκιος είναι το ακόλουθο:

 

.....λέγει δ' ατν μήτε δωρ μήτε λλο τι τν καλουμένων εναι στοιχείων, λλ' τέραν τιν φύσιν πειρον,ξ ς παντας γίνεσθαι τος ορανος κα τος ν ατος κόσμους· ξ ν δ γένεσίς στι τος οσι, κα τν φθορν ες τατα γίνεσθαι κατ τ χρεών· διδόναι γρ ατ δίκην κα τίσιν λλήλοις τς δικίας κατ τν το χρόνου τάξιν...

 

Μετάφραση

 

(Ο Αναξίμανδρος) υποστήριξε ότι ούτε το νερό ούτε κάποιο άλλο στοιχείο είναι η αρχή των όντων, αλλά το άπειρο από το οποίο προήλθαν όλοι οι ουρανοί και οι κόσμοι. Από εκεί που γεννιούνται όλα τα όντα, εκεί επιστρέφουν μοιραία όταν ολοκληρωθεί η φθορά τους. Έτσι τιμωρούνται και επανορθώνουν αμοιβαία την αδικία τους σύμφωνα με την τάξη του χρόνου....

 

Πριν προχωρήσουμε διαβάστε εκ νέου δύο τουλάχιστον φορές το απόσπασμα και αισθανθείτε την μέθεξη της φυσικής φιλοσοφίας με την ατόφια ανθρώπινη έμπνευση....

 

 

α) Το Αναξιμάνδρειο "Απειρον"

 

Σύμφωνα με την ορθολογική και φιλολογικά ορθότερη ερμηνεία, το "Άπειρον" του Αναξίμανδρου  σήμαινε αυτό που δεν έχει όριο από την άποψη του χώρου. Δεν είναι ξεκάθαρο όμως αν το Άπειρον είναι κάποιας μορφής ύλη, η οποία φυσικά δεν έμοιαζε με καμία μορφή από όσες είναι ήδη γνωστές, η αντιθέτως μια θεϊκή ουσία που περικλύει την κίνηση, ενυπάρχει παντού λειτουργώντας με βούληση.

Ο Αριστοτέλης σε ένα εδάφιο του στα "Φυσικά" (Φυσ. Γ΄ 4, 203b 7) ερμηνεύοντας τον Αναξίμανδρο απέδιδε θεϊκές ιδιότητες στο "Άπειρο" ως περιέχον τα πάντα, αθάνατο και θείο. Είναι φανερό πως η επιλογή της ερμηνείας του "Απείρου" έχει και μια ιδεολογική χροιά. Πολλοί σχολιαστές έβλεπαν στο Άπειρο μια κατάσταση χάους από όπου αναδύθηκε ο κόσμος όπως τον ξέρουμε. Ο Γαίγκερ ανακαλύπτει πίσω από το "Άπειρο" μια θρησκευτική έννοια που ενσαρκώνει παραστατικά την θεία βούληση σε μια αρχέγονη λειτουργία. Ο Νίτσε ερμηνεύει το άπειρο ως απροσδιόριστο, επειδή ακριβώς δεν έχει κανένα γνωστό χαρακτηριστικό η ιδιότητα, αφού αν είχε σημαίνει ότι θα ήταν φθαρτό.

Σύμφωνα με το Μαρξιστή Γιάννη Κορδάτο, το Άπειρον είναι η αρχική ύλη, η οποία είναι άφθαρτη και χωρίς τέλος. Ο μαθηματικός Ευάγγελος Σταμάτης χαρακτήρισε το Άπειρον ως ενέργεια. Ο κ. Δημήτριος Μακρυγιάννης στο βιβλίο του "η έννοια του θεού στην προσωκρατική φιλοσοφία" υποστηρίζει ότι η υλική υφή του αναξιμάνδρειου απείρου οφείλει να αποκλειστεί, αφού σύμφωνα με τα αποσπάσματα το Άπειρο δεν ταυτιζόταν σύμφωνα με τα αποσπάσματα με ένα από τα τέσσερα βασικά υλικά στοιχεία (πυρ, ύδωρ, αήρ, γη) των Αρχαίων Ελλήνων άρα το θεωρεί ως μια θεϊκή ουσία, αλλά προχωρεί ακόμη περισσότερο χαρακτηρίζοντας την κινούν αίτιο, ίδιο με το αριστοτέλειο πρώτο κινούν όν. Ο υλοζωιστής Πάνος Παναγιώτου κινείται σε μια μέση λύση. Θεωρεί το "Απειρον" ως μια αρχετυπική μορφή ύλης, απροσδιόριστη μάζα που περιέχει το παν, του αναγνωρίζει όμως τα Αριστοτελικά γνωρίσματα του "άφθαρτου", του "αθάνατου", του "αγέννητου" και αυτού που κυβερνάει τα πάντα, γνωρίσματα όμως που δεν ταιριάζουν στην ύλη σε οποιαδήποτε μορφή.

 

 

β) Η συνολική ερμηνεία του αποσπάσματος

 

Το ομολογουμένως αινιγματικό αυτό απόσπασμα υπήρξε αφορμή για πολυάριθμες ενδιαφέρουσες ερμηνείες από φιλολόγους και φιλοσόφους σε όλες τις εποχές της ανθρώπινης Ιστορίας, ένα αληθινό γοητευτικό πνευματικό παιχνίδι για την παγκόσμια διανόηση που εξελίχθηκε τα τελευταία 150 χρόνια. Κατ΄αρχάς ας δώσουμε μια επίπεδη διάσταση στην ερμηνεία του:

Όλα τα φυσικά όντα προέρχονται από το Άπειρον στο οποίο επιστρέφουν λόγω της συνεχούς φθοράς τους. Ουσιαστικά υπάρχει μια κυκλικότητα της ύλης, η οποία μετά την φθορά της επιστρέφει από εκεί που εκπορεύτηκε, αναγεννάται και πιθανά αναδημιουργείται. Ουσιαστικά έχουμε την περιγραφή ενός μηχανιστικού ντετερμινιστικού μοντέλου δημιουργίας της φύσης. Σύμφωνα με αυτή την πλέον διαδεδομένη και "επιστημονικά ορθή" ερμηνεία του αποσπάσματος (από τους φιλολόγους Kirk - Raven - Schofield), από το άπειρον προέρχονται τα "αντίθετα" (π.χ. ψυχρό - ζεστό, σκληρό-μαλακό, βλέπε τα σχετικά αποσπάσματα). Στα αντίθετα αυτά το ένα από τα δύο υπερέχει του άλλου και έτσι δημιουργεί. Η υπεροχή αυτή είναι μια μορφή "αδικίας" η οποία επανορθώνεται με την αποκατάσταση της ισότητας έναντι του "αδικούμενου" αντίθετου σε ένα συμμετρικό χρονικό διάστημα που συνέβη η "αδικία" αυτή.

 

 

Από εκεί και πέρα έχουμε μια σειρά από άλλες ερμηνείες. Σύμφωνα με τον Νίτσε, ο Αναξίμανδρος ήταν ο πρώτος που κατάλαβε την ύπαρξη ως πράξη χειραφέτησης από το ανώτερο ον που αποτελεί όμως μια αδικία εις βάρος του και η οποία ξεπληρώνεται μόνο με τον θάνατο. Από την εργασία του Νίτσε φαίνεται η επιρροή του φιλοσόφου Schopenauer ο οποίος σε ένα απαισιόδοξο χωρίο του χαρακτήριζε την ανθρώπινη ύπαρξη ως καταδικασμένη από την γέννηση της να καταστραφεί. Στο ίδιο μήκος κύματος ο Λέον Τσέστοβ ερμηνεύει την ειδικότητα της ύπαρξης ως μια ανευλαβή πράξη εις βάρος της ολότητας η οποία επανορθώνεται μόνο με τον θάνατο. Σύμφωνα με την ερμηνεία αυτή, η ύπαρξη είναι μια τραγική τροχιά προς την μοιραία επανένταξη στην ολότητα, στο αναξιμάνδρειο "Άπειρον".

 

 

 

Για τον μεγάλο Γερμανό φιλόλογο Γαίγκερ, αποκλείεται στην Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία να ταυτίζεται η ύπαρξη με την αμαρτία. Σύμφωνα με τον Γαίγκερ η διατύπωση του Αναξίμανδρου παραπέμπει σε μια διαδικασία ανταγωνισμού μεταξύ των δυνάμεων της φύσης, η οποία ομοιάζει με τον κοινωνικό ανταγωνισμό. Η διαδικασία επανόρθωσης της φύσης μοιάζει με αυτή της κοινωνίας που μετά από ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, με τον ένα η τον άλλο τρόπο, εξισορροπεί τις αντίρροπες κοινωνικές δυνάμεις. Άρα η Αναξιμάνδρεια διατύπωση έχει ηθικό περιεχόμενο παρά φυσικό.

 

 

 

Ο νομπελίστας φιλόσοφος Ράσελ διαβάζει το απόσπασμα ως μι ακόμη επιβεβαίωση για την σημασία της δικαιοσύνης στην Αρχαία Ελληνική κοινωνία. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, ο Αναξίμανδρος εφαρμόζει την λειτουργία της δικαιοσύνης, της ισομέρειας, της συμμετρίας στην διαδικασία επαναφοράς της ισορροπίας μεταξύ των όντων που ανταγωνίζονται αέναα. Ο Paul Selingman υποστηρίζει ότι με το απόσπασμα αυτό σκιαγραφείται ο αφανισμός του όντος ως μια επανένωση με την θεία ουσία από την οποία εκπορεύτηκε. Άρα ενώ η πεπερασμένη ύπαρξη φοβάται το τέλος της, με την αναξιμάνδρεια θεωρεία το τέλος μοιάζει με μια απολύτρωση, με μια απελευθέρωση που κάθε άνθρωπος, εγκλωβισμένος στο εδώ και τώρα, οφείλει να αναζητά.

 

Σύμφωνα με τον υλιστή Γιάννη Κορδάτο το απόσπασμα περιγράφει μια μηχανιστική διαδικασία όπου από την αρχική άφθαρτη ύλη του απείρου χάρις την πάλη των αντιθετικών στοιχείων προκύπτουν τα όντα, τα οποία όμως επειδή ταξινομούν την αρχική άφθαρτη ύλη ποιοτικά την αδικούν, αδικία που επανορθώνουν με την φθορά και τον θάνατο τους και την συνεπακόλουθη επιστροφή στην αρχετυπική ύλη.

Σύμφωνα με τον Πάνο Παναγιώτου, το νόημα του αποσπάσματος είναι ότι υπάρχει μια μάχη μεταξύ αντίπαλων πραγμάτων όντων, η οποία μοιραία καταλήγει σε νίκη ενός από αυτά. Αυτή η νίκη όμως του ενός όντος επί του άλλου είναι μια αδικία που η φύση ως δικαστής επανορθώνει ώστε να επέλθει εκ νέου η ποθητή ισορροπία.

Σύμφωνα πάλι με τον κ. Δημήτριο Μακρυγιάννη, το χωρίο υπαινίσσεται μια θεωρία μετεμψύχωσης, κατά την οποία όταν το ον ζήσει και πεθάνει χωρίς να δώσει αποζημίωση ("δίκη"), χωρίς να ξεπληρώσει δηλαδή την οφειλή του, τότε οφείλει να επανέλθει στον υλικό κόσμο κατά την τάξη του χρόνου για να υποστεί τις συνέπειες της αδικίας του.

  

Επίλογος

  

Χάρις τις τέσσερις αυτές γραμμές, ο Αναξίμανδρος καταχωρείται στην παγκόσμια φιλοσοφία ως ο πρώτος άνθρωπος που κατάφερε να καταγράψει και να εξηγήσει σε ένα ενιαίο σύστημα όλες τις εμπειρίες της ανθρώπινης νόησης. Είναι φανερό πως μια απόλυτη ερμηνεία της θεωρίας του Αναξίμανδρου είναι αδύνατη, λόγω έλλειψης στοιχείων, αλλά και αποσπασμάτων από το υπόλοιπο βιβλίο του. Ακόμη και η χρησιμοποίηση στοιχείων από τον Αριστοτέλη και τους δοξογράφους ίσως δίνουν ένα προσανατολισμό και να αποτελούν ελκυστικές εκκινήσεις, αλλά αποτελούν πάντοτε μια ερμηνεία τρίτων που υπόκειται σε σοβαρούς περιορισμούς, πόσο μάλλον όταν και αυτοί είχαν φιλοσοφικές απόψεις που επηρέαζε την κρίση τους και τις απόψεις τους.

Αν και όταν ξεκίνησα να γράφω το άρθρο είχα άλλη πρόθεση, τελικά πιστεύω ότι δεν έχει αξία να φανερώσω την προσωπική μου άποψη, ειδικά από την στιγμή που ταυτίζεται με κάποια από αυτές που προσπάθησα να περιγράψω (άλλωστε, πιστεύω ότι φαντάζεστε προς τα που προσανατολίζομαι). Πιστεύω πως γίνεται κατανοητό πως το προσωπικό ιδεολογικό φορτίο κάθε ερμηνευτή διαμορφώνει τελικά τις απόψεις και τις θέσεις του, οπότε στην αλυσίδα αυτή ερμηνειών δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τον δικό μας κρίκο. Να ολοκληρώσω παρατηρώντας πόσο  σημαντική τελικά είναι η επιβίωση ενός και μόνο αποσπάσματος από έναν αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο για την παγκόσμια διανόηση, αλλά και πόσο διαφορετική ίσως ήταν η παγκόσμια Ιστορία της φιλοσοφίας αν είχαμε πληρέστερη εικόνα της Αρχαίας Ελληνικής διανόησης.


Ι. Β. Δ. 



Τα Αποσπάσματα

 

 Η ζωή του και τα επιτεύγματα του

 

1.Agathemeros I 1, p. 471 Müller (DK 12 A 6)

ναξίμανδρος Μιλήσιοςκουστς Θαλέω πρτοςτόλμησε τν οκουμένηνν πίνακι γράψαι· μεθνκαταος Μιλήσιοςνρ πολυπλανς διηκρίβωσενστε θαυμασθναι τ πργμα

 

2.Diogenes Laertios II 1 (DK 12 A 1)

[ναξίμανδροςερεν δ κα γνώμονα πρτος. ... κα γς κα θαλάσσης περίμετρον πρτοςγραψενλλ κα σφαραν κατεσκεύασε.β ί ο ς

 

3.Themistios, Or. 36, 317 C (DK 12 A 7)
[
ναξίμανδροςθάρρησε πρτοςνσμενλλήνων λόγονξενεγκεν περ φύσεως συγγεγραμμένον.

4.Diogenes Laertios II 2; Apollodor FGrH 244 F 29 (DK 12 A 1)
τν δὲ ἀρεοκόντων ατι πεποίηται κεφαλαιώδη τνκθεσινιπερ περιέτυχε καὶ Ἀπολλόδωρος όθηναιοςς καί φησιν ατνν τος Χρονικος τι δευτέρωιτει τς πεντεκοστςγδόηςλυμπιάδοςτν εναιξήκοντα τεσσάρωνκα μετλίγον τελευτσαι.  ρ 


5.Agathemeros I 1, p. 471 Müller (DK 12 A 6)

ναξίμανδρος Μιλήσιοςκουστς Θαλέω πρτοςτόλμησε τν οκουμένηνν πίνακι γράψαι· μεθνκαταος Μιλήσιοςνρ πολυπλανς διηκρίβωσενστε θαυμασθναι τ πργμα.

6.Diogenes Laertios II 1 (DK 12 A 1)
[
ναξίμανδροςερεν δ κα γνώμονα πρτος. ... κα γς κα θαλάσσης περίμετρον πρτοςγραψενλλ κα σφαραν κατεσκεύασε.

7.Aetios II 20,1 (DK 12 A 21)
ναξίμανδρός [sc. τνλιονκύκλον εναικτωκαιεικοσαπλασίονα τς γςρματείωι τροχι παραπλήσιοντνψδαχοντα κοίλην,πλήρη πυρόςκατά τι μέροςκφαίνουσαν δι στομίου τ πρσπερ διά πρηστρος αλοκα τοτεναι τνλιον.



Η προέλευσις των όντων

 

8.Diogenes Laertios II 1 (DK 12 A 1)
ναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιος. οτος φασκεν ρχν κα στοιχεον το πειρον, ο διορίζων έρα δωρ λλο τι. κα τ μν μέρη μεταβάλλειν, τ δ πν μετάβλητον εναι.

9.
Simplikios in Phys., p. 24, 13sq.; Theophrastos, Phys. op. fr. 2 Diels (DK 12 A 9, B 1)
ναξίμανδρος μν Πραξιάδου Μιλήσιος Θαλο γενόμενος διάδοχος κα μαθητς ρχήν τε κα στοιχεον ερηκε τν ντων τ πειρον, πρτος τοτο τονομα κομίσας τς ρχς. λέγει δ' ατν μήτε δωρ μήτε λλο τι τν καλουμένων εναι στοιχείων, λλ' τέραν τιν φύσιν πειρον,ξ ς παντας γίνεσθαι τος ορανος κα τος ν ατος κόσμους· ξ ν δ γένεσίς στι τος οσι, κα τν φθορν ες τατα γίνεσθαι κατ τ χρεών· διδόναι γρ ατ δίκην κα τίσιν λλήλοις τς δικίας κατ τν το χρόνου τάξιν, ποιητικωτέροις οτως νόμασιν ατ λέγων.δλον δ τι τν ες λληλα μεταβολν τν τεττάρων στοιχείων οτος θεασάμενος οκ ξίωσεν ν τι τούτων ποκείμενον ποισαι, λλά τι λλο παρ τατα· οτος δ οκ λλοιουμένου το στοιχείου τν γένεσιν ποιε, λλ' ποκρινομένων τν ναντίων δι τς αδίου κινήσεως.

 

Α    ν α ν τ ι ό τ η τ ε ς

 

10. Aristoteles, Phys. A 4, 187a l2 sq. (DK 12 A 16)
ο μν γρν ποιήσαντες τ σμα τὸ ὑποκείμενον τν τριν τι ἢ ἄλλο ὅ ἐστι πυρς μν πυκνότερονέρος δ λεπτότεροντλλα γεννσι πυκνότητι κα μανότητιπολλ ποιοντες. [...] ο δὲ ἐκ τοῦ ἑνςνούοας τςναντιότηταςκκρίνεσθαισπερναξίμανδρός φησιν.

11.Simplikios in Phys., p. 150, 24 sq. (DK 12 A 9)
ναντιότητες δέ εσι θερμόνψυχρόνξηρόνγρν κα τὰ ἄλλα.

12.Aristoteles, Phys. 
Γ 5, 204b 23sq. (DK 12 A 16)
εσν γάρ τινες ο τοτο ποιοσι τὸ ἄπειρονλλοκέρα ἢ ὕδωρπως μ τλλα φθείρηταιπ τοῦ ἀπείρου ατν· χουσι γρ πρςλληλαναντίωσινοον μν ἀὴρ ψυχρόςτ δδωργρόντ δ πρ θερμόν ν εἰ ἦννπειρονφθαρτονδη τλλα· νν δτερον εναί φασινξ ο τατα.

13.Aristoteles Phys. 
Γ 6, 207a 19 sq.
[...] 
τν σεμνότητα κα τοῦ ἀπείρουτ πάντα περιέχειν κα τ πνναυτιχειν

14.Hippolytos, Haer. I 6,1 sq. (DK 12 A11, B 2)
ναξίμανδρος Πραξιάδου Μιλήσιοςοτοςρχνφη τνντων φύσιν τιν τοῦ ἀπείρουξς γίνεσθαι τος ορανος κα τνν ατος κόσμονταύτην δίδιον εναι καὶ ἀγήρων κα πάντας περιέχειν τος κόσμουςλέγει δ χρόνονςρισμένης τς γενέσεως κα τς οσίας κα τς φθορς. (2) οτος μνρχν κα στοιχεον ερηκε τνντων τὸ ἄπειρονπρτος τονομα καλέσας τςρχςπρς δ τούτωι κίνησινίδιον εναινι συμβαίνει γίνεσθαι τος ορανούς.

15.Aetios I 3,3 (Ps.-Plutarchos; DK 12 A 14)
ναξίμανδρος δ Μιλήσιός φησι τνντων τνρχν εναι τὸ ἄπειρον· κ γρ τούτου πάντα γίνεσθαι κα ες τοτο πάντα φθείρεσθαι δι κα γεννσθαιπείρους κόσμους κα πάλιν φθείρεσθαι ες τὸ ἐξ ο γίνονταιλέγει γον δι τίπειρόνστιν· να μηδνλλείπηι γένεσις ἡ ὑφισταμένη.

16.Aristoteles, Phys. 
Γ4, 203b 18sq. (DK 12 A 15)
[...] 
τι οτωςν μόνως μὴ ὑπολείπειν γένεσιν κα φθοράνεἰ ἄπειρον εηθενφαιρεται τ γιγνόμενον.

17.Aristoteles, Phys. A4, 187a 20 sq. (DK 12 A 16) 
ο δκ τοῦ ἑνςνούσας τςναντιότηταςκκρίνεσθαισπερναξίμανδρός φησι.

 18.Ps.-Plutarchos, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)

φησ δέ τικ τοῦ ἀιδίου γόνιμον θερμο τε κα ψυχρο κατ τν γένεσιν τοδε το κόσμουποκριθναι καί τινακ τούτου φλογός σφαραν περιφυναι τι περ τν γνέρις τι δένδρωι φλοιόν· ςπορραγείσης κα ες τιναςποκλεισθείσης κύκλουςποστναι τνλιον κα τν σελήνην κα τοςστέρας



Κοσμολογία

19.Hippolytos, Haer. I 6, 3-5 (DK 12 A 11)
(3)
τν δ γν εναι μετέωρονπ μηδενς κρατουμένην, μένουσαν δ δι τνμοίαν πάντωνπόστασιν. τ δ σχμα ατς γυρόν, στρογγύλον, κίονι λίθωι παραπλήσιον. τν δὲ ἐπιπέδωνι μνπιβεβήκαμεν, δὲ ἀντίθετονπάρχει.(4) τ δὲ ἄστρα γίνεσθαι κύκλον πυρός, ποκριθέντα το κατ τν κόσμον πυρός, περιληφθέντα δ' πὸ ἀέρος. κπνος δ' πάρξαι πόρους τινς αλώδεις, καθ' ος φαίνεται τὰ ἄστρα, δι καὶ ἐπιφρασσομένων τνκπνον τςκλείψεις γίνεσθαι.(5) τν δ σελήνην ποτ μν πληρουμένην φαίνεσθαι, ποτ δ μειουμένην παρ τν τν πόρωνπίφραξιν ἢ ἄνοιξιν. εναι δ τν κύκλον τοῦ ἡλίουπτακαιεικοσαπλασίονα <τς γς, ννεακαιδεκαπλασίονα δ τν> τς σελήνης, καὶ ἀνωτάτω μν εναι τνλιον, κατωτάτω δ τος τνπλαννστέρων κύκλους

20.Ps.-Plutarch, Strom. 2, fr. 179 Sandbach (DK 12 A 10)
πάρχειν δέ φησι τι μν σχήματι τν γν κυλινδροειδχειν δ τοσοτον βάθοςσονν εη τρίτον πρς τ πλάτος


21.Aetios II 15,6 (DK 12 A 18) 
ναξίμανδρός κα Μητρόδωρος Χος κα Κράτης νωτάτω μν πάντων τν λιον τετάχθαι, μετ' ατν δ τν σελήνην, π δ ατος τ πλαν τν στρων κα τος πλάνητας.

22.
Alexandros in Meteor., p. 67,3 sq.; Theophrast, Phys. op. fr. 23 Diels (DK 12 A 27)
ο
μν γρ ατν πόλειμμα λέγουσιν εναι τν θάλασσαν τς πρώτης γρότητος γρο γρ ντος το περ τν γν τόπου κπειτα τ μέν τι τς γρότητος π το λίου ξατμίζεσβαι· κα γίνεσθαι πνεύματά τε ξ αυτο κα τροπς λίου τε κα σελήνης, ς δι τς τμίδας ταύτας κα τς ναθυμιάσεις κκείνων τς τροπς ποιουμένων, νθα ταύτης ατοίς χορηγία γίνεται, περ τατα τρεπομένων· τ δέ τι ατς πολειφθν ν τος κοίλοις τς γς τόποις θάλασσαν εναι· δι κα λάττω γίνεσθαι ξηραινομένην κάστοτε π το λίου κα τέλος σεσθαί ποτε ξηράν· ταύτης τς δόξης γένετο, ς στορε Θεόφραστος, ναξίμανδρός τε κα Διογένης.

23.
Hippolytos, Haer. I 6, 7 (DK 12 A 11)
νέμους δ γίνεσθαι τν λεπτότατων τμν το έρος ποκρινομένων κα ταν θροισθσι κινουμένων, ετος δ κ τς τμίδος τς κ γς φ' λιον ναδιδομένης· στραπς δέ, ταν νεμος μπίπτων διιστι τς νεφέλας.

 


Βιολογία

24.Aetios V 19,4 (DK 12 A 30)
ναξίμανδρός ν γρι γεννηθναι τ πρτα ζια φλοιος περιεχόμενα κανθώδεσι, προβαινούσης δ τς λικίας ποβαίνειν π τ ξηρότερον κα περιρρηγνυμένου το φλοιο π' λίγον χρόνον μεταβιναι.

25.
Hippolytos, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τ
δ ζια γίνεσθαι ξατμιζομένα π το λίου.

26.
Hippolytos, Haer. I 6, 6 (DK 12 A 11)
τ
ν δ νθρωπον τέρωι ζώιωι γεγονέναι, τουτέστι χθύι, παραπλήσιον κατ' ρχάς.

27.
Plutarchos, Symp. 730 E (DK 12 A 30)
[. . .]
 ν χθύσιν γγενέσθαι τ πρτον νθρώπους ποφαίνεται κα τραφέντας, σπερ ο γαλεοί, κα γενομένους κανος αυτος βοηθεν κβναι τηνικατα κα γς λαβέσθαι. 

 

 

ΠΗΓΕΣ

 

  • Jean Brun, Οι προσωκρατικοί, εκδόσεις Χατζηνικολή (μετάφραση Ανδρέα Τάκη)

  • G. S. Kirk, J. E. Raven, M Schofield, Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, εκδόσεις ΜΙΕΤ

  • Θαλής Αναξίμανδρος Αναξιμένης, εκδόσεις Εξάντας (μετάφραση Δημήτρης Ρήσος)

  • Δημήτριος Μακρυγιάννης, Η έννοια του Θεού στην προσωκρατική φιλοσοφία, εκδόσεις Γεωργιάδη

  • Μπέρτραντ Ράσελ, Οι προσωκρατικοί, εκδόσεις Αρσενίδη

  • Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, εκδόσεις Μπουκουμάνη

  • Ευάγγελος Σταμάτης, προσωκρατικοί φιλόσοφοι

  • Π. Π. Παναγιώτου, Οι Ίωνες προσωκρατικοί σοφιστές, εκδόσεις Α. Λιβάνη

  • Φρειδερίκος Νίτσε, Η φιλοσοφία την εποχή των τραγικών, εκδοτική Θεσσαλονίκης

  • J. Burnet, H αυγή της φιλοσοφίας, εκδόσεις Αναγνωστίδη