ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
Ἐπιστολὴ πρὸς Μενοικέα – Κύριαι δόξαι –
Ἐπικούρου προσφώνησις
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ν. Μ. Σκουτερόπουλος
Ἕνας
κηπάκος, σύκα, λίγο τυρὶ καὶ τρεῖς-τέσσερεις
καλοὶ φίλοι — νὰ ποιὰ ἦταν ἡ τρυφὴ γιὰ τὸν Ἐπίκουρο.
Φ. ΝΙΤΣΕ
Ἡ
διακριτικὴ ὑπενθύμιση τοῦ Νίτσε γιὰ τὸν χαρακτήρα τῆς
ἐπικούρειας ἀπόλαυσης διατηρεῖ ἀκέραιη τὴν ἀξία της ὅσο ἡ
καθημερινὴ γλωσσικὴ χρήση ἐξακολουθεῖ νὰ συνδέει τὸν ὅρο
“ἐπικούρειος” μὲ τὴν ἀπεριόριστη ἐπιδίωξη τῆς αἰσθησιακῆς
ἀπόλαυσης, μὲ τὴ στάση τοῦ ἀνθρώπου ποὺ ζεῖ γιὰ νὰ ἀπολαμβάνει
ἐκλεκτὰ ἐδέσματα, ἐξωτικὰ ἀρώματα, σπάνια κρασιά. Γιατὶ ἡ
σύνδεση αὐτὴ εἶναι ὡς ἕνα βαθμὸ αὐθαίρετη: ὅταν ὁ Ἐπίκουρος
διακηρύσσει ὅτι τελικὸς σκοπὸς τῶν πράξεών μας εἶναι ἡ ἡδονή, μὲ
αὐτὸ δὲν ἐννοεῖ φευγαλέες αἰσθησιακὲς ἀπολαύσεις, ἀλλὰ τὴν
εὐδαιμονία μιᾶς ὁλόκληρης ζωῆς — τὴν τοῦ ὅλου βίου
μακαριότητα. Καὶ γύρω ἀπὸ αὐτὸ τὸν στόχο ὀργανώνει ὅλη τὴ
φιλοσοφία του: προσπαθεῖ ἀφενὸς νὰ ἐξηγήσει ὅτι ἡ ἀληθινὴ
εὐδαιμονία δὲν ταυτίζεται κατ’ ἀνάγκη μὲ στιγμιαῖες ἀπολαύσεις
ἀλλὰ πηγάζει ἀπὸ ἕναν συνδυασμὸ σωματικῆς καὶ ψυχικῆς εὐεξίας,
ἀπὸ μιὰ διαρκέστερη ψυχικὴ διάθεση ἱκανοποίησης, ἀταραξίας,
γαλήνης· καὶ ἀφετέρου νὰ δείξει μὲ ποιὸν τρόπο καὶ ἀπὸ
ποιοὺς δρόμους θὰ γίνει αὐτὸ κατορθωτό. Ἔτσι, στὸ ἐρώτημα πῶς θὰ
κατακτήσουμε τὴν εὐτυχία, ὁ Ἐπίκουρος ἀπαντᾶ: Ἂ ν ἀ π ο λ α μ
β ά ν ο υ μ ε μ ὲ φ ρ ό ν η σ η. Μιὰ φευγαλέα ἔντονη ἀπόλαυση
εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχει δυσάρεστα —καὶ διαρκέστερα— ἐπακόλουθα,
ὅπως πάλι καὶ ἡ ἑκούσια παραίτηση ἀπὸ μιὰν ἀπόλαυση εἶναι
δυνατὸν νὰ δημιουργεῖ τὶς προϋποθέσεις γιὰ μεστότερη καὶ
οὐσιαστικότερη χαρὰ στὸ μέλλον. Ὁ φιλοσοφημένος ἄνθρωπος δὲν θὰ
παραδοθεῖ τυφλὰ στὸ κυνήγι τῆς ἡδονῆς καὶ τῶν ὑλικῶν ἀπολαύσεων·
θὰ ἔχει τὰ μάτια τῆς ψυχῆς του διαρκῶς ὀρθάνοιχτα, θὰ σταθμίζει
τὶς καταστάσεις καὶ τὰ δεδομένα, συνυπολογίζοντας τὰ θετικὰ καὶ
τὰ ἀρνητικὰ πρόσημά τους (συμμέτρησις εἶναι ὁ σχετικὸς
ὅρος τοῦ Ἐπίκουρου), ὥστε νὰ περιορίζει στὸ ἐλάχιστο τὸ
ἐνδεχόμενο σωματικῶν καὶ ψυχικῶν ἐνοχλημάτων, ἀφοῦ μόνον ἔτσι
μπορεῖ νὰ ἐλπίζει σὲ ἀσφαλέστερη καὶ διαρκέστερη εὐτυχία. Ὑπὸ τὸ
πρίσμα αὐτὸ ἀξία ἔχουν, γιὰ τὸν Ἐπίκουρο, οἱ πιὸ ἐκλεπτυσμένες
καὶ ἐλεγχόμενες —ἀπαλλαγμένες ἀπὸ ἀρνητικὲς ἐπιπτώσεις— μορφὲς
εὐχάριστης διάθεσης, ποὺ συνδέονται μὲ τὴ φιλία ἤ τὴν πνευματικὴ
καλλιέργεια. Ναί, μᾶς λέει ὁ φιλόσοφος, τὸ μοναδικὸ αὐθεντικὸ
ἀγαθὸ εἶναι ἡ ἀπόλαυση, ἡ ἡδονὴ· ὡστόσο γιὰ νὰ τὴν
ἐξασφαλίσουμε στὸν ἑαυτὸ μας ἀδιατάρακτα, πρέπει νὰ στραφοῦμε σὲ
μορφὲς ἀπόλαυσης ποὺ θὰ ἐλέγχονται καὶ δὲν θὰ συνεπάγονται
δυσάρεστα ἐπακόλουθα. Ἂς ἀποφεύγουμε, λοιπόν, ὅ,τι θὰ μποροῦσε
νὰ μᾶς κάνει νὰ πονέσουμε ἤ νὰ μᾶς ἀναστατώσει ψυχικὰ καὶ ἂς
ἀρκεστοῦμε στὴ ζεστασιὰ ἑνὸς μικροῦ φιλικοῦ κύκλου, ὅπου
τρώγοντας λίγο τυρὶ καὶ πίνοντας λίγο κρασὶ θὰ ἀπολαμβάνουμε τὴν
ἐκλεκτὴ συναναστροφή: εἶναι ὅ,τι καλύτερο θὰ εἴχαμε νὰ κάνουμε
γιὰ τὴν εὐτυχία μας...
