ΕΚΗΒΟΛΟΣ

Ἡ παράδοση γύρω ἀπὸ τὴν ἀστρονομία εἶναι μακραίωνη καὶ βαθιὰ ριζωμένη στὴν ἑλληνικὴ συνείδηση. Ἤδη, στὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Ἡσίοδο ὀνοματοθετοῦνται ἄστρα καὶ ἀστερισμοί, παρατηροῦνται οἱ ἀνατολὲς καὶ δύσεις τους καὶ ἡ πορεία τους συνδέεται ἄμεσα καὶ πραγματιστικὰ μὲ τὴν ἀνθρώπινη καθημερινότητα. Γεωργοὶ καὶ θαλασσοπόροι ἔχουν στραμμένο τὸ βλέμμα στὸ οὐράνιο στερέωμα καὶ συγχρονίζουν τὰ βήματα καὶ τὰ ἀρμενίσματά τους μὲ τὰ οὐράνια σώματα, σήματα ἀσφαλῆ στὸν προσανατολισμό τους στὸν χῶρο καὶ τὸν χρόνο.

Ἡ ἀνατολή, ἡ δύση καὶ ἡ θέση τῶν Πλειάδων, τοῦ Ὠρίωνα, τῶν Ὑάδων καὶ τοῦ Ἀρκτούρου, τῶν πρώτων μὲ ἀντικειμενικὴ ὑπόσταση ἀστερισμῶν, εἶναι ἀλάθητα σημάδια γιὰ τὸ ὄργωμα, τὴ σπορά, τὸν τρύγο καὶ τὸν θέρο. «Εὖτ’ ἂν πρώτιστα ἄροτος φανείη... ἀρότοιο καθ’ ὥραν»[1] , εὐθὺς δηλαδὴ σὰν φανεῖ στοὺς θνητοὺς ὁ «ἄροτος», τὸ σημάδι γιὰ τὸ ὄργωμα, βιάσου νὰ ὀργώσεις, συμβουλεύει ὁ Ἡσίοδος,

Οἱ Ἀτλαγενεῖς Πλειάδες ἀντάμα μὲ τὶς Ὕάδες νύμφες καὶ τὸν κραταιὸ Ὠρίωνα, τὸν γυιὸ τοῦ Ποσειδώνα, φέρνουν μὲ τὴ δύση τους τὸ μήνυμα γιὰ τὸ ὄργωμα, τὴ σπορά, τὸ δέσιμο τῶν καραβιῶν. Καὶ πάλι μὲ τὴ δική τους ἀνατολὴ ἀκονίζονται γιὰ τὸν θέρο τὰ δρεπάνια. Γιὰ τὸν τρύγο τῶν ἀμπελιῶν καὶ τὸ λίχνισμα τῶν ἱερῶν τῆς Δήμητρας γεννημάτων εἰδοποιεῖ τοὺς θνητοὺς τὸ μεσουράνημα τοῦ Ὠρίωνα, τοῦ Σείριου μαζὶ μὲ τὸ γλυκαντίκρυσμα τοῦ Ἀρκτούρου ἀπὸ τὴ ροδοδάκτυλη Ἠώ[2].

Πέρα ἀπὸ τίς, πρακτικῆς σκοπιμότητας, ἀστρονομικὲς παρατηρήσεις στὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Ἡσίοδο ἀπαντοῦν καὶ τὰ πρῶτα ἴχνη συνειδητῆς θεωρητικῆς ἀστρονομίας. Ἔτσι, κάτω ἀπὸ τὴ μυθικὴ μορφὴ τῶν «ἕλικων, εὐρυμέτωπων» βοδιῶν τὸν ἥλιου, ποὺ βόσκουν ἀμέριμνα στὴ Θρινακεία[3] τῆς Ὀδύσσειας, χωρὶς ποτὲ νὰ γεννοῦν καὶ οὔτε ποτὲ νὰ λιγοστεύουν, ἀναγνωρίζει ὁ Ἀριστοτέλης τὶς ἡμέρες τοῦ ἔτους, ἔκφραση, δηλαδή, καθαροῦ θεωρητικοῦ στοχασμοῦ. Ἀπόλυτα θεωρητικὸ χαρακτήρα ἔχει βέβαια καὶ ἡ διάκριση τῶν ἐποχῶν τοῦ ἔτους, ἡ ἀόριστη παρατήρηση ἰσημεριῶν καὶ ὁ προσδιορισμὸς τῶν ἡλιοστασίων ἀπὸ τὸν Ἡσίοδο, στὸν ὁποῖο μάλιστα ὁ Ρωμαῖος ἱστορικὸς Πλίνιος ἀποδίδει καὶ τὴν πρώτη, ἔμμετρη ἀστρολογικὴ πραγματεία.

Αὐτὴ τὴ βαθιὰ θεμελιωμένη ἀστρονομικὴ παράδοση συνεχίζει στὴν ἀρχὴ τοῦ 6ου π.Χ. αἰώνα στὴ Μίλητο ὁ Θαλῆς, ὁ τιμημένος ἀνάμεσα στοὺς σοφούς τῆς ἀρχαιότητας μὲ τὸν τρίποδα τῆς σοφίας. Τὰ ἀναφερόμενα στὴν ἀστρονομία ἔργα τοῦ Θαλῆ εἶναι ἀπὸ πολὺ παλιὰ χαμένα, ἔτσι ἡ ἐξακρίβωση τῆς ἀμφιλεγόμενης πατρότητάς τους στάθηκε μέχρι σήμερα ἀδύνατη, Συνδυασμένα ὅμως μὲ τὶς ἀστρονομικὲς κατακτήσεις ποὺ ἡ παράδοση ἀποδίδει στὸν Μιλήσιο σοφὸ ἀνακτοῦν αὐτόματα τὴ δικὴ του πατρότητα καὶ κάνουν ἄσκοπη κάθε ἀμφισβήτηση, καθὼς πρωταρχικῆς σημασίας εἶναι τὸ περιεχόμενό τους, ὁ ἀξιοποιημένος, δηλαδή, ἀνθρώπινος πνευματικὸς μόχθος γενεῶν, ποὺ ἀνώνυμα ἤ ἐπώνυμα μεταφέρουν γιὰ νὰ συμπληρώσουν καὶ νὰ ἐνισχύσουν τὸ γνωστικὸ οἰκοδόμημα τοῦ κόσμου.

Στὴ Ναυτικὴ Ἀστρολογία του ὁ Θαλῆς, ὅπως καὶ ὁ Ἡσίοδος, θὰ ἀναφερόταν σὲ πρακτικές, ὄχι βέβαια σχετικὲς μὲ τὴ γεωργία, ἀλλά χρήσιμες στοὺς θαλασσοπόρους συμπατριῶτες του παρατηρήσεις. Γιὰ τὸν προσανατολισμὸ τους μάλιστα, λέγεται[4] ὅτι υἱοθετώντας φοινικικὲς συνήθειες, ἀντικατέστησε τὸν ἀστερισμὸ τῆς Μεγάλης Ἄρκτου, πλοηγὸ τῶν Ἑλλήνων ἀπὸ τὰ χρόνια της Ὀδύσσειας[5], μὲ ἐκεῖνον τῆς Μικρῆς Ἄρκτου, καὶ δική του ἐπινόηση εἶναι φαίνεται ὁ μέχρι σήμερα γνωστὸς τρόπος ἐντοπισμοῦ της[6].

Θέματα καθαρὰ θεωρητικοῦ χαρακτήρα θὰ ἐξέταζε στὰ Περὶ Τροπῆς καὶ Περὶ Ἰοημερίας ἔργα του[7], ὅπου θὰ προσδιορίζονταν μὲ ἀκρίβεια τώρα οἱ ἰσημερίες, θὰ διαπιστωνόταν ἡ ἀνισότητα μεταξὺ ἰσημεριῶν καὶ ἡλιοστασίων μέσα στὸ ἔτος, θὰ καθοριζόταν τὸ διάστημα ἀνάμεσα στὰ ἡλιοστάσια, καὶ θὰ ἀντικαθίστατο ὁ ἰσχύων τότε στοὺς Ἕλληνες σεληνιακὸς χρονικὸς ὑπολογισμὸς μὲ ἡλιακὸ χρόνο καὶ μήνα 365 καὶ 30 ἀντίστοιχα ἡλιακῶν ἡμερῶν.

Ἡ συστηματικὴ ἀπασχόληση τοῦ Θαλῆ μὲ τὴν ἀστρονομία, ποὺ τὸν ὁδήγησε σ’ αὐτὰ τὰ θαυμαστὰ πορίσματα γιὰ τὴν ἀνισότητα τῶν ἀστρονομικῶν ἐποχῶν τοῦ ἔτους, στὸν ἀκριβὴ καθορισμὸ τῶν διαστημάτων μεταξὺ ἡλιοστασίων, στὴν ἀναπαράσταση τοῦ οὐράνιου θόλου[8] στὴν ἐκτίμηση τοῦ μεγέθους τοῦ ἥλιου καὶ τῆς σελήνης στὸ 1/720ὸ τῆς περιφορᾶς τους, ποὺ τρεῖς αἰῶνες ἀργότερα υἱοθετεῖ ὁ Ἀρχιμήδης, καὶ στὴν περίφημη πρόβλεψή του γιὰ τὴν ὁλικὴ ἔκλειψη τοῦ ἡλίου τὸν Μάιο τοῦ 587 κατὰ τὴ διάρκεια μάχης μεταξὺ Λυδῶν καὶ Μήδων, ποὺ μὲ θαυμασμὸ ἀναφέρουν σύγχρονοι καὶ μεταγενέστεροί του[9], τοῦ ἐξασφάλισε καὶ τὴ φήμη τοῦ «πρώτου ἀστρολογήσαντος»[10].

[1] Ἡσίοδος Ἔργα καὶ ἡμέραι 458-462

[2] Ἡσίοδος Ἔργα καὶ ἡμέραι 609-644

[3] Ὀδύσσεια Λ 107, Μ 127, 355

[4] ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ, ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ

[5] Ὀδύσσεια Ε 272-277

[6] Δ. ΛΑΕΡΤΙΟΣ: «Καλλίμαχος δ’ αὐτόν (Θαλῆν), οἶδεν εὑρέτην τῆς Άρκτου τῆς Μικρᾶς λέγων ἐν τοῖς Ίάμβοις οὕτως καὶ τῆς Άμαξης ἐλέγετο σταθμήσασθαι τούς Αστερίσκους, ᾗ πλεουσι Φοίνικες».

[7] Δ. Λαέρτιος, ΙΙ 23

[8] Δ. Λαέρτιος, ΙΙ

[9] ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ, ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ, ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ, ΗΡΟΔΟΤΟΣ κ. ἄ.

[10] ΕΥΔΗΜΟΣ, Περὶ Άστρολογουμένων Ἱοτορία. Πλάτων, Θεαίτητος 173-174.

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου» *Παναγιώτης Στάμος*
Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις	Εργαλεία Φιλολόγων	Συνδέσεις	Εμείς και οι Αρχαίοι	Η Αθηναϊκή δημοκρατία
Αρχαία Σπάρτη	ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ		Θουκυδίδης	Το Αθηναϊκό πολίτευμα