www

www.ekivolos.gr

http://ekivolosblog.wordpress.com

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ekivolos@gmail.com

«Όποιος σκέπτεται σήμερα, σκέπτεται ελληνικά,

«Κάθε λαός είναι υπερήφανος για την πνευματική του κτήση. Αλλά η ελληνική φυλή στέκεται ψηλότερα από κάθε άλλη, διότι έχει τούτο το προσόν, να είναι η μητέρα παντός πολιτισμού.»

U.Wilamowitz

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου» *Παναγιώτης Στάμος*
Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις	Εργαλεία Φιλολόγων	Συνδέσεις	Εμείς και οι Αρχαίοι	Η Αθηναϊκή δημοκρατία
Αρχαία Σπάρτη	ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ		Θουκυδίδης	Το Αθηναϊκό πολίτευμα

Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΑΝΑΘΕΩΡΕΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ

(ἀντίστοιχο κεφάλαιο στὸ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

στὸ ἔργο τοῦ JOHN B. BURY

«ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ»)

Εὔλογη εἶναι ἡ πιθανότητα ὅτι ὁ Θουκυδίδης ἀφιέρωσε τὰ χρόνια τῆς ἐξορίας του ἔπειτα ἀπὸ τὴν Πεντηκονταετῆ Εἰρήνη (421 π.Χ.) , γιά νὰ τελειώση καὶ ν’ ἀναθεωρήση τὴν ἱστορία τοῦ πολέμου ποὺ εἶχε ὁλοφάνερα τελειώσει· ἡ πιθανότητα προκύπτει ἀπὸ ἕναν ἀριθμὸ ἀποσπασμάτων τοῦ Θουκυδίδη, τὰ ὁποῖα προφανῶς ἀντικρύζουν μόνο τὸ Δεκαετῆ Πόλεμο (431 - 421) καὶ τὰ ὁποῖα θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχουν διαφορετικὴ διατύπωση καὶ φρασεολογία, ἂν εἶχαν γραφῆ ὕστερα ἀπὸ τὸ 404 π.Χ. Ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ὅμως ὑπάρχουν καὶ ἄλλα χωρία στὴν ἱστορία τῶν δέκα πρώτων χρόνων ποὺ ἀναφέρονται σὲ μεταγενέστερα γεγονότα καὶ ὑποδηλώνουν τὴ Σικελικὴ ἐκστρατεία καὶ τὴν πτώση τῆς Ἀθήνας. Ἡ ἐξήγηση εἶναι φανερή: ὁ συγγραφέας ξαναδιάβασε τὸ πρῶτο μέρος τοῦ ἔργου του, ἔκανε κάποιες προσθῆκες καὶ τροποποιήσεις, ἀλλὰ μερικὲς ἀντιφατικὲς φράσεις διέφυγαν τὸ μάτι του¹.

Ἡ πιὸ ἀλάθητη ἀπ’ αὐτὲς τὶς προσθῆκες εἶναι τὸ χωρίο² στὸ ὁποῖο ὁ συγγραφέας ἀποσύρει ἀπὸ τὴν σκηνὴ τὸν Περικλῆ καὶ χαρακτηρίζει τὴν πολιτικὴ του ἱκανότητα ὑπὸ τὸ φῶς τῶν γεγονότων ποὺ ἀκολούθησαν καὶ ποὺ ἐπικύρωσαν τὴ σοφὴ πολιτικὴ του· μ’ αὐτὰ ὁ συγγραφέας δείχνει ὅτι, ἂν εἶχε ἀκολουθηθῆ ἡ πολιτικὴ τοῦ Περικλῆ κι ἂν εἶχε παρουσιασθῆ διάδοχος ἱκανὸς σὰν ἐκεῖνον, τότε κι ὅλη ἡ συνέχεια καὶ ἔκβαση θὰ ἦταν διαφορετική. Ἐδῶ ὁ Θουκυδίδης σχολιάζει τὴ Σικελικὴ ἐκστρατεία καὶ ἀναφέρεται σὲ μεταγενέστερα γεγονότα τοῦ πολέμου³.

Ἀλλὰ ὑπάρχει ἕνα ἀκόμη μακροσκελὲς καὶ σπουδαῖο τμῆμα στὸ πρῶτο βιβλίο, ποὺ πρέπει νὰ θεωρηθῆ μεταγενέστερη παρεμβολή: τὸ ἱστορικὸ περίγραμμα τῆς ἀναπτύξεως τῆς Ἀθήνας ἀπὸ τὸ 478 μέχρι, τὸ 435 π.Χ. Ὁ σκοπὸς τοῦ περιγράμματος εἶναι νὰ ἐκθέση τὴν ἀνάπτυξη τῆς Ἀθηναϊκῆς Ἡγεμονίας· καὶ δικαιολογία του εἶναι ὅτι ἡ ἀληθινὴ αἰτία τοῦ πολέμου, τουλάχιστο ἀπὸ Σπαρτιατικὴ πλευρά, ἦταν νὰ ἐμποδίσουν τὴν Ἀθήνα νὰ ἐπεκτείνη τὴν ἡγεμονία της ἀκόμη περισσότερο. Τώρα, ἂν ὁ Θουκυδίδης εἶχε συλλάβει αὐτὴ τὴν ἰδέα ἀπὸ τὴν ἀρχή, ἡ κατάλληλη θέση γι’ αὐτὸ τὸ ἱστορικὸ περίγραμμα, λογικὰ καὶ χρονικά, ἦταν στὴν ἀρχὴ τοῦ ἔργου, στὴν Εἰσαγωγή. Θὰ ἀποτελοῦσε ὁμαλὴ συνέχεια τῆς πιὸ παλιᾶς ἱστορίας ποὺ εἶχε ἐκθέσει ἐκεῖ. Ἀντίθετα ἔρχεται ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἀφήγηση γιὰ τὸ πρῶτο Συνέδριο τῶν Συμμάχων στὴ Σπάρτη κι ἔτσι διακόπτει ἀναπάντεχα τὴν ἀφήγηση. Ἴσως ὑπηρετεῖ σκοπὸ καλλιτεχνικό· προσφέρει μιὰν εὐχάριστη ἀνάπαυση ὑστέρα ἀπὸ τὴν ἔνταση τῶν τεσσάρων δημηγοριῶν στὸ πρῶτο Συνέδριο καὶ προτοῦ περάσωμε στὴν ἀμέσως ἑπομένη δημηγορία τῶν Κορινθίων στὸ Δεύτερο Συνέδριο. Ἐνῶ ὅμως αὐτὴ ἡ παρατήρηση μπορεῖ νὰ δικαιολογῆ τὴ θέση ποὺ διάλεξε ὁ Θουκυδίδης, γιὰ νὰ κάνη τὴν παρέκβαση αὐτή, πιστεύω πὼς ἦταν ἔμπνευση ἐκ τῶν ὑστέρων. Ὑπάρχει ἐσωτερικὴ ἀπόδειξη ὅτι αὐτὴ δὲν ἦταν ἀρχικὰ μέρος τοῦ ἔργου⁴. Γιατί ἡ Εἰσαγωγή, ὅπου θὰ μποροῦσε νὰ περιμένωμε νὰ βροῦμε ἕνα τέτοιο περίγραμμα, στὴν πραγματικότητα περιέχει μιὰ σύντομη περίληψη τῶν σχετικῶν γνωρισμάτων τῆς περιόδου αὐτής⁵. Παρακάτω ὁ Θουκυδὶδης εἶχε ἐνώπιόν του, ὅπως ὁ ἴδιος μᾶς πληροφορεῖ, τὸ Ἀττικὸ χρονικὸ τοῦ Ἑλλάνικου· τὰ μειονεκτήματα τοῦ ἔργου αὐτοῦ ἀποτέλεσαν πρόσθετο κίνητρο γιὰ τὸ Θουκυδίδη, γιὰ νὰ προσπαθήση νὰ γράψη ἀφήγηση πληρέστερη καὶ ἀκριβέστερη. Ἀλλὰ τὸ ἔργο αὐτὸ τοῦ Ἑλλάνικου δὲ δημοσιεύθηκε στὴν πρώτη του μορφὴ μέχρι τὸ 411 π.Χ. καὶ στὴν τελική του πρὶν ἀπὸ τὸ 404 π.Χ. Καὶ μποροῦμε λοιπὸν θαυμάσια νὰ ὑποστηρίξωμε ὅτι τὰ προλεγόμενα αὐτὰ εἶχαν περισσότερη δικαιολογία σὲ μιὰν ἱστορία πολέμου ποὺ ἔληξε μὲ τὴν καταστροφὴ τοῦ Ἀθηναϊκοῦ Κράτους, παρὰ σὲ μιὰν ἐξιστόρηση πολέμου ποὺ τελειώνει μὲ τὴν ἀμφίβολη Εἰρηνη τοῦ 421, ἡ ὁποία ἄφησε τὰ πράγματα σχεδὸν ὅπως ἦταν;

Καὶ πάλι μποροῦμε λογικὰ νὰ ὑποθέσωμε ὅτι ἡ δημηγορία τοῦ Ἑρμοκράτη τὸ 424 στὴ Γέλα γράφηκε καὶ προστέθηκε στὸ κείμενο ἔπειτα ἀπὸ τὴ Σικελικὴ ἐκστρατεία. Ἐνῶ περιλαμβάνει παρατηρήσεις ποὺ ὑποδηλώνουν ὅτι μεταγενέστερα γεγονότα τὰ εἶχε ὑπόψη του συγγραφέας⁶, ἡ ἀποφασιστικὴ παρατήρηση εἶναι ὅτι ἡ σημασία τῶν γεγονότων τοῦ 424 δὲν ἦταν φανερὴ μέχρι τὰ γεγονότα ποὺ ἄρχισαν τὸ 415, ἀλλὰ φαίνεται πάρα πολὺ ἀπίθανο ὅτι χωρὶς τὰ γεγονότα αὐτὰ ὁ Θουκυδίδης θὰ ἔδινε τόση ἔμφαση στὸ Συνέδριο τῆς Γέλας εἰσάγοντας τὴ δημηγορία τοῦ Ἑρμοκράτη.

Εἶναι ἕνα πρόβλημα λεπτό, ἂν κάποιες ἀπὸ τὶς ἄλλες δημηγορίες στὸ πρῶτο μέρος ἔχουν ἀναθεωρηθῆ καὶ ἀντανακλοῦν τὸ φῶς μεταγενεστέρων ἐξελίξεων, οἱ ὁποῖες τότε, ὅταν ἐκφωνήθηκαν οἱ δημηγορίες, ἀποτελοῦσαν δυσδιάκριτο μέλλον· π.χ. στὴν ἐπίκληση γιὰ εἰρήνη, ποὺ ἀπηύθυναν οἱ Σπαρτιάτες ἀπεσταλμένοι στὴν Ἀθηναϊκὴ Ἐκκλησία τοῦ Δήμου⁷ τὸν καιρὸ τοῦ ἐπεισοδίου τῆς Σφακτηρίας, οἱ Σπαρτιάτες κρατοῦν ἕνα ἰδανικὸ συμπεριφορᾶς ποὺ ἀπηχεῖ τὴν εἰρωνικὴ ἀντανάκλαση τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο μεταχειρίστηκαν οἱ ἴδιοι τὴν Ἀθήνα εἴκοσι χρόνια ἀργότερα. Στὸν Ε. Meyer ὁ Ἐπιτάφιος λόγος ποὺ ἐξεφώνησε ὁ Περικλῆς γιὰ τοὺς νεκροὺς τοῦ πρώτου χρόνου τοῦ πολέμου, φαίνεται ὅτι γράφηκε ἀπὸ τὸ συγγραφέα γιὰ νὰ εἶναι στὴν πραγματικότητα ἐπιτάφιος γιὰ τὴν ἴδια τὴν Ἀθήνα (γιὰ τὸ Ἀθηναϊκὸ μεγαλεῖο). Εἶναι μιὰ γοητευτικὴ ἐξήγηση, ἀλλὰ δὲν μπορῶ νὰ βρῶ τίποτε σ’ αὐτὴν τὴν δημηγορία, ποὺ ἀναγκαῖα σημαίνει ὅτι ἔχει γραφῆ ὕστερα ἀπὸ τὴν καταστροφή. Ἐξ ἄλλου στὴν ὕστερη δημηγορία⁸ τοῦ Περικλῆ, τὴν ὁποία ἐξεφώνησε γιὰ νὰ ἐνθαρρύνη τοὺς Ἀθηναίους τὴν ὥρα τῆς ἀπελπισίας τους, ὑπάρχει ἕνα χωρίο ποὺ φαίνεται ν’ ἀποκαλύπτη δεύτερο κοίταγμα, ἀναθεώρηση. Ὑπάρχει μιὰ διάθεση ἀπαισιοδοξίας ἤ μελαγχολίας, τόνος ποὺ δὲν ἦταν δυνατὸ νὰ τὸν χρησιμοποιήση ὁ Περικλῆς σὲ τέτοια περίσταση καὶ ποὺ ὁ συγγραφέας πολὺ δύσκολα θὰ μποροῦσε νὰ τὴν εἰσαγάγη, πρὶν νὰ ἔχη γίνει τὸ χειρότερο κακό. Ὁ ὁμιλητὴς παρατηρεῖ ὅτι ἡ φθορὰ καὶ ὁ ἀφανισμός, ἡ παρακμὴ καὶ ἡ πτώση (ἐλασσοῦσθαι) εἶναι νόμος τῆς φύ- σεως καὶ ὅτι, ἂν ἡ Ἀθήνα πέση, θ’ ἀφήση πάντως ἀνάμνηση μεγάλη τοῦ κράτους της, τῶν στρατιωτικῶν ἐπιτυχιῶν της, τοῦ πλούτου της. Αὐτὴ εἶναι παρηγοριὰ ποὺ θὰ μποροῦσε κανεὶς ν’ ἀπευθύνη μετὰ τὸ 404 π.Χ.· δὲν εἶναι ὅ,τι θὰ μποροῦσε νὰ ἱκανοποιήση τοὺς πολίτες τὸ 429 π.Χ. Εἶναι κάτι ποὺ δύσκολα θὰ μποροῦσε νὰ ἔχη γραφῆ στὸ μεταξὺ διάστημα....

Λήψη του αρχείου-pdf