ΕΚΗΒΟΛΟΣ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟY ΑΝΤΕΠΙΣΤΕΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΛΟΥΣ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

I. Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΥ

Ἡ «χρυσὴ» ἐποχὴ τῆς Ἀμερικανικῆς φιλοσοφίας, ποὺ καλύπτει περίπου τὴν πεντηκονταετία 1890-1940, ἔχει ἀδιάρρηκτα συνδεθεῖ μὲ τὰ ὀνόματα τῶν Charles Sanders Peirce, William James, George Herbert Mead, George Santayana, Frederick J. E. Woodbridge, John Dewey, καὶ τῶν πολυπληθῶν μαθητῶν των, κυρίως τοῦ Herbert W. Schneider, Sterling Lamprecht καὶ John Herman Randall, jr^{^[1]}. Εἶναι ἡ κλασσικὴ περίοδος τοῦ δημιουργικοῦ στοχασμοῦ στὴν Ἀμερική, ποὺ πλεῖστα ὅσα ὀφείλει στὴν ἀναβίωση τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς φιλοσοφίας, ἰδιαίτερα στὴ συστηματικὴ μελέτη τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ Ἀριστοτέλους. Μὲ τὴν ἀναβίωση ἦλθε καὶ ἡ γόνιμη διασταύρωση τῶν ἰδεῶν. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν πρωτοτυπία ποὺ παρουσιάζει τὸ γηγενὲς φιλοσοφικὸ κίνημα τῆς «χρυσῆς» ἐποχῆς, ποὺ χαρακτηριστικὰ ἔλαβε τὸ ὄνομα «Ἀμερικανικὸς Νατουραλισμός», ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη ἐξίσου σοβαρὴ καὶ ἀξιοπρόσεκτη πλευρά: μία ἔντονη καὶ ἀποφασιστικὴ ἀναμέτρηση μὲ τὸν κλασσικὸ πολιτισμό, καθὼς θὰ δείξω στὴν κατακλείδα τῆς ὁμιλίας μου.

Κατ’ ἀρχὴν θὰ ἀναφερθῶ κυρίως στὴν εὐεργετικὴ ἐπίδραση τῆς Ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας πάνω σὲ τρεῖς ἐκλεκτοὺς ὅσο καὶ ἀντιπροσωπευτικοὺς δια- νοητὲς τῆς χρυσῆς ἐποχῆς τοῦ Νατουραλισμοῦ, τὸν Santayana, τὸν Dewey καὶ τὸν Woodbridge. To πολυδιάστατο πνευματικὸ κίνημα τὸν Νατουραλισμοῦ ἔρχεται νὰ ἐπιβεβαιώσει γιὰ μιὰν ἀκόμα φορὰ τὸν ἀνεξάντλητο δυναμισμὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ στοχασμοῦ νὰ γίνει πηγὴ ἐμπλουτισμοῦ σὲ μιὰ τόσο ἀλλοιωμένη καὶ πολυαρχικὴ ἐποχὴ σὰν τὴ δική μας. Καὶ πιὸ ἐκτιμητέος γίνεται ὁ δυναμισμὸς αὐτὸς ὅταν ἀναλογιστοῦμε ὅτι ὡς τὰ μέσα τοῦ 19ου αἰώνα ὁ Ἀριστοτελισμὸς ἐθεωρεῖτο μιὰ μεθοδολογικὴ παράδοση, ἀξιόλογη ἀλλὰ ξεπερασμένη σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἐπιτεύγματα τῆς νεώτερης φυσικῆς καὶ τῶν μαθηματικῶν. Ἀπὸ τὸ 1858 ἀρχίζει μιὰ σημαντικὴ ἀλλαγή. Ἡ Ἀριστοτελικὴ φιλοσοφία παίρνει γιὰ τοὺς Ἀμερικανοὺς προοδευτικοὺς διανοουμένους μὲ μιὰ σειρὰ ἀνακατατάξεων τὴ βαθμιαία ἀναγνώριση εὐρύτερης θεωρητικῆς θέσεως ἱκανῆς γιὰ τὴν προβολὴ μιᾶς φερέγγυας ἑρμηνείας τῆς φύσεως καὶ τοῦ πολιτισμοῦ. Ὡς ἕνα μεγάλο βαθμὸ ἡ μεταβολὴ ὀφείλεται στὴν ἀναθεώρηση τῶν ἀνταγωνιστικῶν θέσεων ὡρισμένων ἀδιαλλάκτων ἡγετῶν τοῦ Διαφωτισμοῦ, ποὺ προώθησαν τὴ διαμάχη μεταξὺ Ἀρχαίων καὶ Νέων.Ἡ ἀλλαγὴ γίνεται ἔκδηλη κυρίως μὲ τὸν Hegel καὶ τὶς συμβιβαστικὲς ἀπόψεις Ἄγγλων διανοουμένων καὶ ἱστορικῶν. Ξεχωριστὴ θέση κατέχει τὸ ἔργο τοῦ G. Grote (1794- 1871), ὁ ὁποῖος γράφει ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τοῦ Jeremy Benlham, ἀντανακλώντας τὶς προοδευτικὲς ἀπόψεις τοῦ Ὠφελιμισμοῦ, τὴν πολύτομη ἱστορία τῆς Ἑλλάδος καθὼς καὶ πολλὲς σημαντικὲς μονογραφίες γιὰ τὴν ἀρχαία Ἑλληνικὴ φιλοσοφία.

Κατὰ τὸ δεύτερο ἥμισυ του 19ου αἰώνα ἡ Ἀμερικανικὴ διανόηση παρήγαγε τρία ξεχωριστὰ καὶ συμπορευόμενα ρεύματα Ἀριστοτελισμοῦ. Τοῦ πρώτου ἡγήθη ὁ W. Τ. Harris, ποὺ ἀκολούθησε μᾶλλον πιστὰ τὶς ἀπόψεις τοῦ Hegel. Τὸ δεύτερο, μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν Thomas Davidson, ἐστράφη πρὸς τὰ λογικὰ καὶ θρησκευτικὰ προβλήματα. Τὸ τρίτο, ἀποβλέποντας νὰ συμβιβάσει τὴ Νέο-Καντιανὴ φιλοσοφία μὲ τὶς ἀρχὲς τῆς νέας Βουλησιαρχίας, ἀνεπτύχθη μὲ τὴν πρωτοβουλία τοῦ George Sylvester Morris, δασκάλου τοῦ John Dewey...

[1]. Ἐκτενεῖς βιβλιογραφίες στα ἑξῆς συγγράμματα: Merle Curti, The Growth of American Thought (New York, 1943), καί Herbert W. Schneider, A History of American Philosophy (New York, 1943).

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου» *Παναγιώτης Στάμος*
Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις	Εργαλεία Φιλολόγων	Συνδέσεις	Εμείς και οι Αρχαίοι	Η Αθηναϊκή δημοκρατία
Αρχαία Σπάρτη	ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ		Θουκυδίδης	Το Αθηναϊκό πολίτευμα