ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΜΥΘΟΣ ΚΑΤΑ
ΠΛΑΤΩΝΑ
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ
Ἡ Ἀκαδημία Ἀθηνῶν ἑορτάζει σήμερα τὰ γενέθλια τοῦ Πλάτωνος.
Ἑκατὸν χρόνια ἔπειτα ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ Αἰσχύλου, τοῦ γενάρχου
τοῦ ἀττικοῦ πνεύματος, γεννᾶται ὁ Πλάτων στὰ 427 π.Χ. Ἔπειτα ἀπὸ
ὀκτὼ χρόνια μαθητείας κοντὰ στὸ μεγάλο δάσκαλο, τὸν μόνο
πραγματικὸ δάσκαλο τῆς οἰκουμένης, τὸν Σωκράτη, ἔζησε ὁ Πλάτων,
τὸ μεγάλο δράμα τῆς ζωῆς του, τὴ θανάτωση τοῦ δασκάλου ἀπὸ τοὺς
Ἀθηναίους. Ὁ ἴδιος λέγει στὸ «Φαίδωνα», ὅτι δὲν ἦταν παρών, ὅταν
ἐθανατωθηκε ὁ Σωκράτης ἀπὸ τοὺς Ἀθηναίους, γιατί ἦταν ἄρρωστος.
«Πλάτων δ’ οἶμαι ἠσθένει», λέγει ὁ Φαίδων, ὁ ὁποῖος ὑποτίθεται
ὅτι ἀφηγεῖται τὰ κατὰ τὸν θάνατον τοῦ Σωκράτους. Τοῦτο ὅμως,
ὅπως πιστεύω, εἶναι σχῆμα λόγου, γιατί ὁ Πλάτων δὲν ἀναφέρει
ποτὲ τὸν ἑαυτό του, δὲν μνημονεύει ποτὲ τὸ ὄνομά του στοὺς
διαλόγους του. Εἶναι ὁ ἀόρατος καὶ μέγας σκηνοθέτης, ὁ ὁποῖος
πιστεύει ὅτι ἡ ἀθανασία κερδίζεται, ὅταν τὸ ἐγὼ γίνη ἕνα μὲ τὴν
ἀλήθεια, ὅταν τὸ ἐγὼ χαθῆ μέσα στὴν ἀλήθεια. Δέκα τρία χρόνια
ἔπειτα ἀπὸ τὴ θανάτωση τὸν Σωκράτους, δηλαδὴ ἀτὰ 387 π.Χ.,
ἵδρυσε ὁ Πλάτων τὴν Ἀκαδημία σὲ ἡλικία σαράντα ἐτῶν. Ἐδῶ, μέσα
στὴν Ἀκαδημία, θὰ ἀγωνισθῆ ἐπὶ σαράντα ἀκόμη χρόνια γιὰ νὰ φέρη
εἰς φῶς ἕνα νέο κόσμο, ποὺ εἶναι πέρα ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν
αἰσθήσεων, τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν, ὅπου ὑπάρχει ὅ,τι ὀνομάζεται
ἀλήθεια, ἀρετὴ καὶ ἐλευθερία, καὶ ὅπου ὁ ἄνθρωπος ἀνακαλύπτει τὸ
εἶναι του. Δὲν εἶναι ὁ κόσμος τῶν ἰδεῶν μία κατασκευὴ ἤ μία
ἐφεύρεση, ἀλλὰ εἶναι τὸ ἄνοιγμα τὸν πνεύματος, εἶναι ἡ διάσταση
ἐκείνη, ὅπου τὸ πνεῦμα εὑρίσκει τὸ εἶναι του, ὅπου θεάζεται τὴν
ἀλήθεια, τὴν ἀρετὴ καὶ τὴν ὀμορφιά. Μὲ τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν ὁ
Πλάτων θὰ ζήση μετὰ τὸ θάνατό του μέσα στὴν ἱστορία μέχρι σήμερα
καὶ θὰ ζῆ μέχρι συντέλειας τῶν αἰώνων. Μὲ τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν ὁ
Πλάτων πλάθει καὶ μορφώνει τὴν ψυχὴ καὶ τὸ πνεῦμα τῶν ἀνθρώπων
περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλο φιλόσοφο, γιατί ἡ φιλοσοφία του δὲν
εἶναι οὔτε ἕτοιμη διδασκαλία οὔτε δόγμα, ἀλλὰ ἀνοίγει διάλογο μὲ
τὴν ἴδια τὴ ζωή. Δὲν εἶναι ἡ φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος καμμιὰ
ἀπόκοσμη ἐντρύφηση, ἀλλὰ εἶναι συνομιλία θησαυριστὴ μὲ τὴν ἴδια
τὴ ζωή. Ὁ διάλογος καλεῖ τὸν ἄνθρωπο νὰ συνεργασθῆ μὲ τὸν
συνάνθρωπό του γιὰ τὴν ἀνεύρεση τῆς ἀλήθείας. Τὰ πρόσωπα ποὺ
ἀγωνίζονται μέσα στὸν διάλογο γιὰ τὴν ἀλήθεια, ὥριμος καὶ νέος
ἄνθρωπος, Σωκράτης καὶ ἔφηβος, εἶναι ὄργανα τῆς ἀλήθειας.
Ὅ,τι ὀνομάζομε μορφή, τοῦτο τὸ συνέδεσε κάποια θεϊκὴ μοίρα ἀπ’
ἀρχῆς μὲ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Ἕλληνος. Δὲν ὑπάρχει τίποτε
ἄλλο ποὺ νὰ τὸν ξεχωρίζη ἀπό τους ἄλλους λαοὺς ποὺ ἐμόχθησαν γιὰ
τὴν ἀθανασία ὅσον ἡ μορφή. Ὁ Ἕλλην δὲν ἀγάπησε ὅμως τὴ μορφὴ
μόνον στὴν αἰσθητὴ της ὄψη ἀλλὰ καὶ στὴ νοητή της καὶ τοῦτο
εἶναι ποὺ ὠνόμασε ὁ Πλάτων ἰδέα, εἶδος. Μορφὴ δὲν ἔχει μόνον
αὐτὸ ποὺ φαίνεται, τὸ ἔργο τῆς τέχνης, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ποὺ νοεῖται,
ἡ ἀ λ ή θ ε ι α, ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ ἀρετή. Πιὸ πολὺ ἀπὸ ὅλα
ὅμως ὁ Ἕλλην ἐμόρφωσε τὸ λόγο του, τὸν πλαστούργησε τόσο, ὥστε
κατώρθωσε νὰ συμφιλιώση τὴν μορφὴ μὲ τὸ πλήρωμά της καὶ σὲ
ἀναγκάζει ν’ ἀγαπᾶς πρῶτα ἐκείνη καὶ ὕστερα νὰ βαθαίνης μὲ τὸν
νοῦ σου ὡς τὸ νόημά της. Ἡ μορφὴ ποὺ ἔχει ὁ λόγος τοῦ ἀρχαίου
Ἕλληνος δὲν σοῦ ἑτοιμάζει μόνον τὰ εἰσόδια στὸ νόημα ἀλλὰ σὲ
κρατάει μέσα της καὶ ἀναπαύεσαι μαζί της. Μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ποὺ
ἔδωκε τὴ χάρη τῆς μορφῆς στὸ νοῦ του, σὲ ὅ,τι εἶχε γι’ αὐτὸν
νόημα, κατώρθωσε νὰ γαληνέψη μέσα του καὶ τὸ θρησκευτικό του
πάθος κι ἔτσι ἔφερε στὸ φῶς τὰ πρόσχαρα καὶ εὐδαιμονσμένα ἐκεῖνα
μορφώματα, τοὺς Θεούς του, ποὺ ἀναδύονται ἀπὸ τὸ ἄδυτο τῆς ψυχῆς
του ὡς ἀληθινὰ ἀποθεώματα τῆς μορφῆς. Μὲ τὸν Λόγον καὶ μὲ τοὺς
Θεοὺς του ἐχώρισε ὁ Ἕλλην ἐς ἀεὶ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὴν Ἀσία, ἔστησε
ἀπέναντι στὰ ἀχαλίνωτα καὶ χιμαιρικὰ θρέμματα τῆς ἀσιατικῆς
φαντασίας τὰ πανέμορφα ἀρχέτυπα τῆς θρησκευτικῆς του θέας, γιὰ
τὰ ὁποῖα δὲν ἀμφιβάλλει κανεὶς ὅτι εἶναι συνάμα καὶ θεοὶ καὶ
τέλειοι ἄνθρωποι. Τὴν εὐδαιμονισμενη σύμπτωση μορφῆς καὶ
περιεχομένου, λόγου καὶ νοήματος τὴν συναντοῦμε κατ’ ἐξοχὴν στὸν
πλατωνικὸ Διάλογο. Ἐδῶ μέσα εἶναι ἡ μορφὴ συνταιριασμένη μὲ τὸ
πλήρωμα καὶ τὴν οὐσία της, ὅπως ὁ καρπὸς μὲ τὴν ἐποχή του, μὲ
τὸν καιρὸ του. Ὁ Λόγος καὶ κατὰ τὴν αἰσθητὴ του ὄψη καὶ κατὰ τὸ
νοητό του βάθος εἶναι ἐδῶ μέσα τόσο καλοθώρητος ποὺ δὲν μπορεῖς
νὰ τὸν ἀποχωρισθῆς, ὅταν μιὰ φορὰ τὸν γνωρίσης, καὶ ὅσο
περισσότερο γνωρίζεσαι μαζί του, τόσο καὶ πιὸ καλομίλητός σου
φαίνεται...
